Hasag w Skarżysku-Kamiennej w perspektywie badań EHRI. Studium obozu pracy przymusowej w Generalnym Gubernatorstwie
Rozwijane przez European Holocaust Research Infrastructure podejście do badań nad Zagładą podkreśla konieczność łączenia rozproszonych źródeł oraz budowania ponadnarodowej infrastruktury dostępu do świadectw. W tym kontekście relacje byłych więźniów obozu pracy koncernu Hasag w Skarżysku-Kamiennej, przechowywane w archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma, stanowią istotny element europejskiego zasobu dokumentacyjnego. Artykuł Marty Janczewskiej z Działu Naukowego ŻIH analizuje specyfikę tego obozu na tle innych ośrodków pracy przymusowej w Generalnym Gubernatorstwie.
Spośród ponad 7 tysięcy relacji, zgromadzonych w zespole sygn. 301 w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, około 200 to świadectwa byłych więźniów obozu pracy w fabryce zbrojeniowej w Skarżysku-Kamiennej, zarządzanej przez firmę Hasag.
Utworzony na początku lata 1942 r. na terenie fabryki w Skarżysku „obóz zakładowy” był pierwszym tego typu obozem w Generalnym Gubernatorstwie. Jego osobliwość polegała na tym, że żydowscy więźniowie stali się w nim własnością prywatnej firmy – koncernu Hasag (Hugo Schneider Aktiengesellschaft Metallwarenfabrik; Fabryka Wyrobów Metalowych Hugona Schneidera Spółka Akcyjna), a straż obozowa nie pochodziła z SS, ale została wybrana przez kierownictwo obozu spośród Volksdeutschów i Ukraińców. Za przykładem Hasagu poszły kolejne koncerny, tworząc swoje obozy przyzakładowe.
Przełom 1942/1943 oraz rok 1943 to czas tworzenia przez nazistów obozów pracy przy zakładach zbrojeniowych oraz zakładach przemysłu ciężkiego, a także rozbudowywania tych już istniejących. Firmy, prowadzące te obozy, stały się w czasie akcji „Reinhardt” największymi beneficjentami zatrudniania Żydów. Wobec braku polskich robotników wolnonajemnych, wysyłanych masowo do pracy w Rzeszy, Niemcy sięgnęli po robotników żydowskich, do tej pory niewykorzystywanych przy produkcji amunicji. Oprócz Hasagu, który prowadził fabryki w Skarżysku-Kamiennej, Kielcach i Częstochowie, z żydowskiej siły roboczej w tego typu obozach korzystały inne koncerny, m.in. Hermann-Göring-Werke (osiem obozów w Starachowicach, Ostrowcu Świętokrzyskim i Stalowej Woli – produkcja wagonów towarowych, wytapianie surówki żelaza i stali, wyroby walcowane do pocisków, elementy dział, bomb i łodzi podwodnych), Steyer-Daimler-Puch A.G. w Radomiu (produkcja pistoletów, karabinów i rowerów) czy Heinkel Flugzeugwerke w Mielcu i Budzyniu (elementy samolotów).
Największy spośród wymienionych koncernów zbrojeniowych Hasag był miejscem pracy w nieludzkich warunkach tysięcy żydowskich robotników. Praca w obozie odbywała się w skrajnie trudnych warunkach, a żydowskich robotników wykorzystywano do najcięższych i najbardziej niebezpiecznych prac. Zmiana (dzienna i nocna) trwała 12–14 godzin, robotnicy byli przy pracy bici przez ukraińskich i niemieckich strażników oraz przez polskich brygadzistów. Szczególnie upiorne warunki panowały w Werku C, gdzie pociski napełniano trotylem i pikryną. Opary kwasu pikrynowego barwiły skórę i włosy robotników na żółto oraz przepalały ubrania – hale fabryczne zaludniały wyniszczone żółte zjawy ubrane w papierowe worki. Toksyczny pył niszczył wzrok i płuca robotników. Dodatkowo więźniowie cierpieli stale głód, a dzienna racja żywnościowa składała się z 20 dag chleba i dwóch porcji wodnistej zupy. Nieprzestrzeganie elementarnych zasad higieny sprawiało, że robotników dziesiątkowały tyfus i czerwonka. W fabryce dochodziło do częstych wypadków: pośpiech, nieostrożne obchodzenie się z materiałami wybuchowymi bez odpowiedniej ochrony skutkowały wybuchami, które kończyły się śmiercią lub kalectwem więźnia.
Według Felicji Karay, przez obozy fabryczne Hasagu przeszło od 25 tysięcy Żydów, a liczba zamordowanych robotników przymusowych mogła sięgać 18 tysięcy.
Podstawowa bibliografia:
Relacje z zespołu 301, zgromadzone w archiwum ŻIH.
Felicja Karay, Death Comes in Yellow. Skarżysko-Kamienna Slave Labor Camp, tłum. S. Kitai, Amsterdam 1996.
Krzysztof Gibaszewski, Hasag. Historia obozu pracy przymusowej w Skarżysku-Kamiennej, Skarżysko-Kamienna 2015.
Jacek Wijaczka, Grzegorz Miernik, Żydowscy robotnicy przymusowi w zakładach zbrojeniowych Hasag w Generalnym Gubernatorstwie w czasie II wojny światowej, w: Z przeszłości Żydów polskich. Polityka – gospodarka –kultura – społeczeństwo, red. J. Wijaczka, G. Miernik, Kraków 2005.
Alicja Bartnicka, One step to freedom? The plight of Jewish forced laborers in the Hasag ammunition factory in Skarżysko-Kamienna after the plant evacuation, „Holocaust Studies” 2024, t. 30, nr 3.
Józef Marszałek, Obozy pracy w Generalnym Gubernatorstwie w latach 1939–1945, Lublin 1998.
Zdjęcie: https://muzeum.skarzysko.pl/aktualnosci/item/460-rocznica-likwidacji-obozu-pracy-hasag.html